Die Spesiale Ondersoekeenheid (SOE) het blootgelê wat hy beskryf as ’n “morele mislukking” en ’n “ineenstorting van burgerlike plig” binne die Vrystaatse premier se kantoor. Die ondersoek toon dat ’n provinsiale beursskema wat bedoel was om behoeftige studente te ondersteun, stelselmatig deur staatsamptenare uitgebuit is.
Die ondersoek, wat deur president Cyril Ramaphosa gemagtig is, het ’n netwerk van wanadministrasie, nepotisme en onreëlmatige besteding van meer as R8,3 miljoen blootgelê.
Die waarnemende hoof van die SOE, Leonard Lekgetho, het die bevindings tydens ’n mediakonferensie op 2 Junie uiteengesit. Hy het verduidelik hoe amptenare openbare fondse wat vir beroepe van vaardighede wat skaars is, bedoel was, na familielede, buitelandse burgers en selfs ’n oorlede student gegaan het.
Die SOE het 38 dissiplinêre verwysings gemaak teen betrokke amptenare, van administratiewe klerke tot senior direkteure, vir oortredings van die Wet op Openbare Finansiële Bestuur (PFMA) en provinsiale beursbeleide. Bewyse van beweerde strafregtelike gedrag deur sewe individue is ook na die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG) verwys. Hulle kan moontlik vervolg word op aanklagte van bedrog, diefstal en geldwassery.
Die ondersoek skets ’n kommerwekkende prentjie van hoe die premier se kantoor onderwysfondse bestuur het. Ondersoekers het bevind dat sommige amptenare beurse aan hul eie familielede toegeken het sonder enige behoorlike proses. In een geval het ’n amptenaar befondsing vir sy eie studies ontvang sonder om ooit formeel aansoek te doen en sonder om aan die minimum vereistes te voldoen.
Die SOE het ook ontdek dat die skema studente befonds het wat hul modules gedruip het. In plaas daarvan om die kontrakte te beëindig soos vereis, het die premier se kantoor toegelaat dat driejaar-beursooreenkomste onreëlmatig tot sewe jaar verleng word, wat die provinsie se hulpbronne verder uitgeput het. Sommige aansoekers het ook befondsing ontvang vir kwalifikasies wat nie eens op die 2018/19 Provinsiale Vaardigheidsplan verskyn het nie.
Een van die opvallendste bevindings het ’n oorlede student betrek wat ná sy dood steeds befondsing van beide die premier se kantoor en Nasionale Finansiële Hulpskema vir Studente (NSFAS) ontvang het. Die premier se kantoor het R34 891,60 aan die Universiteit van die Vrystaat betaal, wat ná die student se dood in ’n tussentydse rekening geplaas is.
NSFAS het ook R13 000 in die student se bankrekening gestort, wat daarna deur sy ouers gebruik is. Die SOE het aangedui dat dié geld nie verhaal kan word nie weens die student se dood en sy ouers se gebrek aan finansiële vermoë, maar dat die amptenare wat die befondsing goedgekeur en verleng het, vir dissiplinêre optrede geïdentifiseer is.
Die SIU se finale verslag oor die skema sal na verwagting in September aan die president voorgelê word.