Op 6 September 1939, vandag 87 jaar gelede, het Suid-Afrika ’n besluit geneem wat die land se geskiedenis vir dekades sou beïnvloed: Die Unie van Suid-Afrika het oorlog teen Nazi-Duitsland verklaar en hom aan die kant van Brittanje en die Geallieerdes geskaar.
Maar die besluit het nie sonder ’n politieke storm gekom nie.
Toe Duitsland op 1 September 1939 Pole binnegeval het en Brittanje enkele dae later oorlog teen Duitsland verklaar het, het Suid-Afrika voor ’n moeilike keuse gestaan.
Die destydse premier, genl. J.B.M. Hertzog, was ten gunste van neutraliteit. Hy het gemeen Suid-Afrika moes buite die Europese oorlog bly.
Sy adjunk, genl. Jan Smuts, het egter ’n ander standpunt ingeneem. Smuts was van mening dat Suid-Afrika nie neutraal kon bly nie en dat die land sy bande met Brittanje en die Britse Statebond moes handhaaf.
Die verskil tussen die twee leiers het tot ’n dramatiese stemming in die Parlement gelei.
Op 4 September 1939 is Hertzog se voorstel dat Suid-Afrika neutraal bly, met 80 stemme teen 67 verwerp. Smuts se wysiging, wat Suid-Afrika se deelname aan die oorlog aan die kant van Brittanje gesteun het, is met dieselfde meerderheid aanvaar.
Hertzog het ná die stemming sy amp as premier neergelê. Goewerneur-generaal sir Patrick Duncan het geweier om die Parlement te ontbind en het Smuts gevra om ’n nuwe regering te vorm. Smuts het daarop vir ’n tweede keer eerste minister geword.
Twee dae later, op 6 September, het Suid-Afrika amptelik oorlog teen Duitsland verklaar.
Die besluit het die land diep verdeel. Hertzog se ondersteuners was sterk gekant teen Suid-Afrika se deelname aan die oorlog, terwyl Smuts en sy ondersteuners geglo het dat die land se belange en sy verhouding met die Britse Statebond deelname vereis het. Die skeuring het uiteindelik ook die Verenigde Party opgebreek.
Die besluit het Suid-Afrika vervolgens op ’n belangrike militêre en strategiese pad geplaas. Onder Smuts se regering het die land se oorlogspoging uitgebrei en Suid-Afrikaanse magte is uiteindelik in verskeie teaters van die Tweede Wêreldoorlog ontplooi.
Die politieke gevolge van daardie September-stemming het egter lank ná die einde van die oorlog voortgeduur.
Vir Suid-Afrika was 6 September 1939 dus veel meer as net ’n datum waarop die land by ’n wêreldoorlog aangesluit het. Dit was ’n dag waarop twee visies vir die land teenoor mekaar gebots het – en met ’n meerderheid van slegs 13 stemme is Suid-Afrika se koers bepaal.
Bronne: South African History Online, South African Military History Society, Universiteit van die Vrystaat.