In ’n landmerkuitspraak vir fiskale aanspreeklikheid en die stryd teen sistemiese korrupsie is Saskok, saam met ’n netwerk van private entiteite en individue, Vrydag gelas om byna R25 miljoen terug te betaal.
Die uitspraak, op 26 Junie deur regter B.A. Mashile gelewer, ontbloot ’n gesofistikeerde skema waarin openbare geld wat vir die “Send-Off to Rio”-veldtog bedoel was, eerder gebruik is om luukse bates, vee aan te koop en senior amptenare binne die Nasionale Loterykommissie te verryk.
Intussen het Saskok Saterdag ‘n verklaring uitgereik waarin ontken word dat die volledige bedrag aan die organisasie terugbetaal moet word. Daarin word onder meer genoem dat die Tribunaal die oorspronklike subsidie wat in 2016 toegeken is, hersien en tersyde gestel het. Voorts dat die hof spesifiek bevind het dat Saskok en die voormalige finansiële hoof, Vinesh Maharaj, gesamentlik en afsonderlik aanspreeklik is vir R150 000, wat ‘n administratiewe fooi verteenwoordig wat Saskok in verband met die subsidie teruggehou het.
Die Tribunaal het verder bevind dat Saskok geen wesenlike voordeel uit die subsidie getrek het buiten hierdie bedrag nie. Die uitspraak bepaal uitdruklik dat Saskok en mnr. Maharaj die R150 000 aan die Nasionale Loterykommissie moet terugbetaal. Die volledige bedrag is glo intussen terugbetaal.
Die spesiale ondersoekeenheid het wel die uitspraak as ’n belangrike stap beskryf om die openbare belang en staatsbates deur voorkomende maatreëls en sistemiese ondersoeke te beskerm.
Die skandaal het sy oorsprong in Julie 2016, toe Saskok by die Nasionale Loterykommissie aansoek gedoen het vir ’n subsidie van R34 miljoen, kwansuis namens die Mshandukani-stigting, om voorbereidings vir die 2016 Somer Olimpiese Spele te ondersteun.
Die SOE se ondersoek het egter bevind dat die Mshandukani-stigting ’n “gekaapte” niewinsorganisasie was. Die identiteite van twee vroue, Mukundu Khumeli en Ndungiselo Reface Murandana, is onwettig gebruik en hul handtekeninge vervals om die organisasie kort voor die subsidie-aansoek te registreer. Die Tribunaal het bevind dat hulle slagoffers van identiteitsdiefstal was en nie by die bedrog betrokke was nie.
Hoewel die stigting geen geskiedenis, bates of verbintenis met Saskok gehad het nie, het die Nasionale Loterykommissie binne ses dae ’n subsidie van R24 miljoen goedgekeur.
Die geld is daarna vinnig soos volg versprei:
- 20 Julie 2016: Die NLC betaal R24,9 miljoen aan Saskok
- 21–27 Julie 2016: SASCOC betaal R24,8 miljoen in drie paaiemente aan die Mshandukani-stigting en hou R150 000 as ’n sogenaamde diensfooi terug.
- Daarna is die geld vinnig verder versprei:
- R15,4 miljoen aan Ironbridge Travel Agency, wat aan Karabo Charles Sithole, ’n familielid van die voormalige Nasionale Loterykommissie-bedryfshoof Philemon Letwaba, behoort.
- R7,2 miljoen aan Mshandukani Holdings.
- R2 miljoen aan Ndzhuku Trading CC.
Die ondersoek het bevind dat die geld nie vir atlete of Olimpiese promosiegeleenthede gebruik is nie. Dit is eerder aangewend vir die aankoop van motorvoertuie, bokke, betalings aan paneelkloppers, netwerkinstallasies en dekor. Groot bedrae is ook direk aan, of tot voordeel van, Nasionale Loterykommissie-amptenare betaal, insluitend R450 000 aan Letwaba en R600 000 aan T.S. Maselwa, destydse bestuurder van regsdienste by die Nasionale Loterykommissie.
Die Tribunaal het die Nasionale Loterykommissie se verspreidingsagentskap skerp gekritiseer omdat dit versuim het om die minister van sport te raadpleeg voordat die subsidie toegestaan is. Die agentskap het ook geïgnoreer dat die stigting eers in Februarie 2016 geregistreer is en dus nie die vereiste geouditeerde finansiële state vir twee opeenvolgende jare kon voorlê nie.
Regter Mashile het gesê die gebrek aan behoorlike omsigtigheid het regstreeks tot die bedrog gelei.