Elke jaar word Wêreldbyedag op 20 Mei en Wêreldbiodiversiteitsdag op 22 Mei gevier.
Hier volg ’n verkorte skryfstuk van prof. Abdullahi Yusuf en prof. Christian Pirk van die Universiteit van Pretoria oor die belangrikheid van bye:
Wêreldbyedag plaas die fokus op ’n groep insekte wat ’n fundamentele rol speel om biodiversiteit en voedselsekerheid te verseker. Albei hierdie aspekte is veral belangrik vir Suider-Afrika, en spesifiek Suid-Afrika, ’n streek met uitsonderlike fauna- en blommediversiteit.
Daar bestaan sowat 25 000 byspesies wêreldwyd wat die 240 000 spesies blomplante en meer as die helfte van die 3 000 gewassespesies bestuif. Suid-Afrika is ’n wêreldsentrum van byediversiteit, en hierdie syfers verteenwoordig slegs ’n klein deel van die bestuiwers wat biodiversiteit in die land verseker en slegs in hierdie streek voorkom.
Om bekommerd te wees oor die welstand van alle bestuiwers, insluitend bye, vlieë, kewers, knaagdiere, voëls en reptiele, is nie net iets vir navorsers, akademici, stokperdjie-entoesiaste, omgewingsbewustes of leerders wat af en toe ’n skoolprojek doen nie. Dit raak ons almal direk deur die genot van blomtuine en bloeiseltyd vir bome, en indirek deur die koste en beskikbaarheid van gewasse en vrugte.
Die waarheid is eenvoudig en baie dringender: Sonder bestuiwers kan ons voedselsisteem misluk, en sal ons biodiversiteit verloor, insluitend talle spesies wat steeds onbekend aan die mensdom is.
Bestuiwers vorm die grondslag van ’n beduidende deel van wêreldlandbou. Vrugte, neute, groente en oliesaadgewasse is afhanklik van bestuiwing deur diere. Word bestuiwers uit die vergelyking verwyder en oeste daal nie net nie, maar in baie gevalle stort dit heeltemal ineen. Die verskeidenheid van ons dieet krimp, pryse styg en voedingsveiligheid word ondermyn. Dit is nie ’n abstrakte ekologiese argument nie; dit gaan oor wat op jou bord beland en wat nie meer daar sal wees nie.
In Suid-Afrika en elders fokus debatte oor voedselsekerheid dikwels op grondhervorming, besproeiing en aspekte soos kunsmis. Hierdie sake is belangrik, maar dit ignoreer ’n biologiese arbeidsmag wat gratis en op groot skaal funksioneer. Bestuiwers stuur nie fakture uit nie, tog word hul bydrae in miljarde gemeet. Om hulle te ignoreer, is soos om landbou-infrastruktuur af te breek en steeds te hoop produksie sal stabiel bly.
Die bedreigings vir bestuiwers, veral bye, is goed gedokumenteer: habitatverlies, blootstelling aan plaagdoders, klimaatsveranderlikheid, patogene en swak grondgebruikbeplanning. Wat egter dikwels uitgelaat word, is hoe hierdie drukfaktore mekaar beïnvloed.
’n Landskap sonder blomdiversiteit verswak bye se voeding en maak hulle meer vatbaar vir siektes. Plaagdoders maak nie altyd dood nie, maar kan navigasie en voedselsoekvermoë benadeel. Klimaatsverandering ontwrig blomtye en verbreek die skakel tussen bye en die hulpbronne waarop hulle staatmaak.
Dit is presies waarom bewusmaking oor bestuiwers en biodiversiteit belangrik is, deur volgehoue en ingeligte betrokkenheid met die publiek, beleidmakers en toekomstige geslagte.
Dit is waarom die Universiteit van Pretoria se Sosiale Insekte-navorsingsgroep, saam met die Ongewerwelde Biosistematiek- en Bewaringsgroep in die Departement Dierkunde en Entomologie, uitreikwerk aan leerders regoor Gauteng doen.
Hierdie Mei besoek lede van dié twee groepe en ander ewegesinde kollegas uit die departement, vyf skole waar hulle leerders van kleuterskool tot hoërskool toespreek.
Wanneer ’n leerder verstaan dat ’n bestuiwer soos ’n by, kewer of skoenlapper wat ’n blom besoek, deel vorm van ’n ketting wat uiteindelik lei tot vrugte op ’n supermarkrak, is dit nie blote feitekennis nie, dit lei na denke wat sisteme begin verstaan.
Bewusmaking oor bestuiwers en biodiversiteit oorbrug ’n kritieke gaping tussen navorsing en implementering. Wetenskaplikes kan bestuiwingstekorte kwantifiseer en gewasafhanklikhede modelleer, maar tensy daardie kennis doeltreffend gekommunikeer word, bly dit beperk tot akademiese joernale. Uitreikwerk verseker dat bewyse omskep word in optrede op plase, wildsplase, in nasionale parke, munisipaliteite en huishoudings.