Die Demokratiese Alliansie (DA) het ’n grondwetlike uitdaging teen die Onteieningswet in die Wes-Kaapse hooggeregshof van stapel gestuur en voer aan dat die wetgewing eiendomsreg bedreig en deur ’n gebrekkige parlementêre proses aanvaar is.
Die saak, wat vandag in die Wes-Kaapse hooggeregshof in Kaapstad begin, sal na verwagting tot Vrydag duur en word beskou as een van die belangrikste regsgeskille oor eiendomsregte in Suid-Afrika se demokratiese geskiedenis. Die DA word deur die burgerregte-organisasie AfriForum en die Instituut vir Rasseverhoudinge (IRV) bygestaan, wat verskillende aspekte van die wet betwis.
Die Onteieningswet, wat in Januarie 2025 deur president Cyril Ramaphosa onderteken is, stel die staat in staat om onder bepaalde omstandighede grond van private eienaars te onteien sonder om vergoeding te betaal. Hoewel die wet meer as 18 maande gelede onderteken is, het dit nog nie in werking getree nie en geld die ou Onteieningswet van 1975 steeds.
Wat beteken die wet vir grondeienaars?
Die wet skep ’n raamwerk waarvolgens die regering eiendom vir openbare doeleindes of in die openbare belang kan onteien. Die mees omstrede bepaling is Artikel 12(3), wat voorsiening maak vir geen betaling nie, wanneer grond onteien word indien dit as “regverdig en billik” beskou word.
Die bepaling oor geen vergoeding nie geld slegs vir grond en nie vir ander soorte eiendom soos intellektuele eiendom of bewegende bates nie. Die wet identifiseer vyf gevalle waarin geen vergoeding oorweeg kan word:
- Grond wat uitsluitlik vir spekulasie gehou word, waar die eienaar dit nie benut nie en slegs op waardestygings hoop.
- Verlate grond waar die eienaar nie beheer daaroor uitoefen nie, ondanks geregistreerde eienaarskap.
- Ongebruikte staatsgrond wat oorspronklik gratis verkry is.
- Grond waarvan die huidige markwaarde gelyk aan of minder is as staatsubsidies wat reeds vir die aankoop en verbetering daarvan verskaf is.
- Eiendom wat ’n risiko vir openbare gesondheid of veiligheid inhou.
Waarom die hofuitdaging?
Volgens die DA-leier, Geordin Hill-Lewis, berus die party se uitdaging op twee hoofgronde.
Eerstens voer die DA aan dat die parlementêre proses gebrekkig was omdat die mandate van vier provinsiale afgevaardigdes om ten gunste van die wetsontwerp in die Nasionale Raad van Provinsies te stem, deur wetgewende voorsitters onderteken is eerder as deur die onderskeie wetgewers self aanvaar is. Volgens die DA is dit in stryd met grondwetlike prosedures.
Tweedens beweer die DA dat Artikel 19 van die wet, wat tydsraamwerke vir die betwisting van onteieningsgeskille in die hof bepaal, omslagtig en irrasioneel is omdat die kennisgewing wat die sperdatum aktiveer, slegs uitgereik kan word nadat ’n hof reeds uitspraak gelewer het.
“Die reg om eiendom te besit is fundamenteel tot vryheid, menswaardigheid en ekonomiese geleenthede,” het Hill-Lewis in ’n verklaring gesê wat Sondag uitgereik is. “Geen regering behoort vae en verreikende magte te hê om sonder vergoeding te neem wat aan Suid-Afrikaners behoort nie.”
Die DA voer verder aan dat die wet beleggings sal ontmoedig, dit moeiliker vir ondernemings en boere sal maak om krediet te bekom, en gewone mense armer sal laat. “Onteiening sonder vergoeding sal nie een nuwe werk skep, een nuwe huis bou of een ekstra titelakte in die hande van ’n Suid-Afrikaanse gesin plaas nie,” het Hill-Lewis gesê.
AfriForum en die IRV betwis die wet op ander gronde en voer aan dat die bepalings oor nul-vergoeding onversoenbaar is met Artikel 25 van die Grondwet, wat regverdige en billike vergoeding vereis wanneer eiendom onteien word.
Die saak het verdeeldheid binne die Regering van Nasionale Eenheid blootgelê, met die DA en ANC wat teenoor mekaar staan ondanks hul samewerking in die regering. Die respondente sluit president Ramaphosa, die minister van openbare werke en infrastruktuur, Dean Macpherson, wat self ’n DA-lid is, die Speaker van die Nasionale Vergadering en die voorsitter van die Nasionale Raad van Provinsies in.
Vyftien gemeenskapsorganisasies wat grondlose mense, behuisingsregtebewegings en myngeraakte gemeenskappe verteenwoordig, is as vriende van die hof toegelaat. Die EFF, wat lank reeds onteiening sonder vergoeding steun, neem ook aan die verrigtinge deel ter ondersteuning van die wet.